📌 గమనిక: ఈ guide ముఖ్య ఘట్టాలను, తేదీలను సంక్షిప్తంగా అందిస్తుంది. పరీక్షకు ముందు తెలుగు అకాడమీ పుస్తకాలు వంటి standard sources తో సరిచూసుకోండి.
ఎందుకు ముఖ్యం?
TSPSC Group-1 (Paper-II మరియు Paper-VI), Group-2 (Paper-II మరియు Paper-IV) మరియు ఇతర state exams లో తెలంగాణ చరిత్ర, ఉద్యమ ఘట్టాలకు ప్రత్యేక weightage ఉంటుంది. కాలక్రమం (timeline) ముందు గుర్తుపెట్టుకుని, తర్వాత కారణాలు, వ్యక్తులు, ఒప్పందాలను జోడించడం సులభమైన పద్ధతి.
1. ప్రాచీన మరియు మధ్యయుగ చరిత్ర
శాతవాహనులు
తెలంగాణలో తొలి చారిత్రక రాజవంశాలలో శాతవాహనులు ముఖ్యులు. కోటిలింగాల (కరీంనగర్ ప్రాంతం) వద్ద వారి తొలికాలపు నాణేలు లభించాయి.
కాకతీయులు
- రాజధాని: ఓరుగల్లు (వరంగల్). ప్రముఖ పాలకులు: గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి, ప్రతాపరుద్రుడు.
- రామప్ప దేవాలయం (రామలింగేశ్వర ఆలయం) సుమారు క్రీ.శ. 1213 లో నిర్మించబడింది; 2021 లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ హోదా పొందింది.
- వరంగల్ కోట మరియు కాకతీయ కళాతోరణం వారి శిల్పకళకు ఉదాహరణలు.
- ప్రతాపరుద్రుడి కాలంలో (సుమారు 1323) వరంగల్ ఢిల్లీ సుల్తానుల చేతిలో పడింది.
కుతుబ్‌షాహీలు
- గోల్కొండ రాజధానిగా కుతుబ్‌షాహీ వంశం పాలించింది (సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్‌షా స్థాపకుడు).
- ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్‌షా 1591 లో హైదరాబాద్ నగరాన్ని స్థాపించి చార్మినార్ నిర్మించారు.
- 1687 లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను జయించాడు.
అసఫ్‌జాహీలు (నిజాం పాలన)
- 1724 లో మీర్ ఖమరుద్దీన్ ఖాన్ (నిజాం-ఉల్-ముల్క్, అసఫ్ జా I) అసఫ్‌జాహీ వంశాన్ని స్థాపించాడు.
- చివరి నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ (7వ నిజాం) పాలన 1911 నుండి 1948 వరకు.
- సాలార్ జంగ్ I దివాన్ గా పరిపాలనా సంస్కరణలు చేశారు.
2. ఆధునిక ఉద్యమాలు (1900–1948)
- ఆంధ్ర మహాసభ: తెలుగు భాష, సంస్కృతి, సామాజిక సంస్కరణల కోసం 1930 లో జోగిపేటలో మొదటి సమావేశం జరిగింది.
- వందేమాతర ఉద్యమం (1938): ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థుల నిరసనలు.
- కొమురం భీం: "జల్, జంగల్, జమీన్" నినాదంతో ఆదివాసీల హక్కుల కోసం పోరాడారు (జోడేఘాట్, 1940).
- తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం (1946–1951): రైతాంగ మరియు భూస్వామ్య వ్యతిరేక పోరాటం. చాకలి ఐలమ్మ వంటి వీరులు ప్రసిద్ధి.
- 1948 సెప్టెంబర్ 13–17: పోలీస్ యాక్షన్ (ఆపరేషన్ పోలో) ద్వారా హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భారత యూనియన్ లో విలీనమైంది.
3. విలీనం తర్వాత: హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్ వరకు
| సంవత్సరం | ఘట్టం |
|---|---|
| 1919 | ముల్కీ నియమాలు (స్థానికులకు ఉద్యోగాల్లో ప్రాధాన్యత) |
| 1952 | మొదటి ఎన్నికలు; బూర్గుల రామకృష్ణారావు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి; "నాన్-ముల్కీ గో బ్యాక్" ఆందోళన |
| 1953 | రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఫజల్ అలీ కమిషన్) |
| 1956 ఫిబ్రవరి | పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement) |
| 1956 నవంబర్ 1 | తెలంగాణ, ఆంధ్ర రాష్ట్రం విలీనమై ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు |
4. ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమం
| సంవత్సరం | ఘట్టం |
|---|---|
| 1969 | జై తెలంగాణ ఉద్యమం; తెలంగాణ ప్రజా సమితి; ఐదు సూత్రాల పథకం |
| 1972 | జై ఆంధ్ర ఉద్యమం |
| 1973 | ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula) |
| 1985–86 | GO 610 (ఉద్యోగాల కేటాయింపుపై ఉత్తర్వులు) |
| 2001 | తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) ఏర్పాటు |
| 2009 డిసెంబర్ | ప్రత్యేక తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రకటన |
| 2010 | శ్రీకృష్ణ కమిటీ నివేదిక |
| 2014 | ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం; జూన్ 2 న తెలంగాణ 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు |
5. ముఖ్య వ్యక్తులు
- కొమురం భీం — ఆదివాసీ నాయకుడు.
- చాకలి ఐలమ్మ — సాయుధ పోరాట వీరవనిత.
- బూర్గుల రామకృష్ణారావు — హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి.
- ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ — తెలంగాణ ఉద్యమ సిద్ధాంతకర్త.
- కొండా లక్ష్మణ్ బాపూజీ — ఉద్యమ నాయకుడు.
ఎలా చదవాలి?
- మొదట పై timeline ని కాగితంపై రాసి రోజూ ఒకసారి చూడండి.
- ప్రతి ఘట్టానికి "ఎందుకు జరిగింది? ఫలితం ఏమిటి? ఎవరు ముఖ్యులు?" అనే మూడు ప్రశ్నలకు సమాధానాలు రాయండి.
- Mains కోసం ప్రతి దశ (1948–70, 1971–90, 1991–2014) పై 250 పదాల సంక్షిప్త సమాధానం రాసి practice చేయండి.
- తప్పు చేసిన MCQ లను 🧠 Revise notebook లో చేర్చి spaced revision చేయండి.
Practice ప్రశ్నలు (సమాధానాలతో)
- తెలంగాణ ఏ తేదీన 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది? — 2014 జూన్ 2
- ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తేదీ? — 1956 నవంబర్ 1
- హైదరాబాద్ నగర స్థాపకుడు? — ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్‌షా (1591)
- రామప్ప దేవాలయం ఏ రాజవంశ కాలంలో నిర్మించారు? — కాకతీయులు
- "జల్, జంగల్, జమీన్" నినాదం ఎవరిది? — కొమురం భీం
- ఆపరేషన్ పోలో ద్వారా హైదరాబాద్ ఏ నెలలో విలీనమైంది? — 1948 సెప్టెంబర్